§ 9. Các phần tử liên hợp và các mở rộng tựa-galois
Trong suốt đoạn này, K ký hiệu một trường và một bao đóng đại số của K.
1. Mở rộng các đẳng cấu
Mệnh đề 1
— Cho E là một mở rộng của K được chứa trong và u là một K-đồng cấu từ E vào .
a) Nếu u ánh xạ E vào E, thì u cảm sinh một K-tự đẳng cấu của E.
b) Tồn tại một K-tự đẳng cấu v của mở rộng u.
Giả sử rằng ; để chứng minh a), chỉ cần chứng minh rằng . Cho x là một phần tử của E, f là đa thức tối tiểu của x trên K và là tập hợp các nghiệm của f trong E. Tập hợp là hữu hạn, ánh xạ u từ E vào E là đơn ánh và ta có ; do đó , suy ra ; điều này chứng tỏ rằng .
Hiển nhiên là một bao đóng đại số của E và của ; do đó (V, p. 23, Hệ quả), đẳng cấu u từ E lên mở rộng thành một đẳng cấu v từ lên .
2. Các mở rộng liên hợp. Các phần tử liên hợp
Định nghĩa 1
— Cho E và F là hai mở rộng của K được chứa trong . Ta nói rằng E và F là liên hợp (trong ) nếu tồn tại một K-tự đẳng cấu u của sao cho . Hai phần tử x và y của được gọi là liên hợp trên K nếu tồn tại một K-tự đẳng cấu u của sao cho .
Cho E và F là hai mở rộng của K được chứa trong . Theo Mệnh đề 1, E và F liên hợp trên K khi và chỉ khi chúng là các mở rộng đẳng cấu của K. Điều này đặc biệt đúng khi tồn tại hai tập con A và B của sao cho và và một K-tự đẳng cấu u của sao cho .
Quan hệ « x và y liên hợp trên K » là một quan hệ tương đương trong ; -các lớp tương đương được gọi là các lớp liên hợp trong ; chúng là các quỹ đạo trong của nhóm tất cả các K-tự đẳng cấu của .
Mệnh đề 2
— Cho x và y là hai phần tử của . Khi đó các điều kiện sau là tương đương:
a) x và y liên hợp trên K.
b) Tồn tại một K-đẳng cấu o từ lên sao cho .
c) x và y có cùng đa thức tối tiểu trên K.
Trước hết, giả sử x và y liên hợp trên K; gọi u là một K-tự đẳng cấu của sao cho và gọi f là đa thức tối tiểu của x trên K. Ta có
và là một đa thức bất khả quy đơn nhất trong ; do đó (, p. 16, Định lý 1, c)), là đa thức tối tiểu của trên . Vậy a) kéo theo c).
Giả sử giờ đây và có cùng đa thức tối tiểu trên . Tồn tại một -đẳng cấu của trường lên (resp. lên ) gửi lớp thặng dư của modulo đến (resp. ) (, p. 16, ĐL. 1, b)); do đó tồn tại một -đẳng cấu của lên sao cho . Vì vậy c) suy ra b).
Sau cùng, dưới giả thiết b), Mệnh đề 1 suy ra tồn tại một -tự đẳng cấu của kéo dài ; khi đó ta có , do đó và liên hợp trên , nên b) suy ra a).
Hệ quả 1
— *Cho là một phần tử của có bậc trên , và cho là đa thức tối tiểu của trên . Các phần tử liên hợp của trên là các nghiệm của trong và số của chúng không lớn hơn .
Hệ quả 2
— *Cho là một phần tử của có bậc trên . Để tách được trên thì điều kiện cần và đủ là phải có phần tử liên hợp trong ; khi đó, mọi phần tử liên hợp của trên đều tách được trên .
==========
Hệ quả 3
— *Cho là đa thức tối tiểu của trên ; các nghiệm của nó là các liên hợp của trên , và mỗi nghiệm ấy nhận làm đa thức tối tiểu trên . Bây giờ tách được trên khi và chỉ khi đa thức tách được (, p. 39, Mệnh đề 5), tức là nếu có nghiệm phân biệt trong . Hệ quả 2 suy ra từ đó.
3. Các mở rộng quasi-Galois
Định nghĩa 2
— *Cho là một mở rộng của . Khi đó được gọi là quasi-Galois hay chuẩn tắc (trên ), nếu nó là đại số và nếu mọi đa thức bất khả quy của có ít nhất một nghiệm trong , đều phân tích thành một tích các đa thức bậc 1 (phân biệt hay không) trong .
Nếu là một bao đóng đại số của , thì nó là một mở rộng quasi-Galois của ; vì điều kiện (AC) của Mệnh đề 1 (, p. 19) khẳng định rằng mọi đa thức không hằng trong đều là một tích các đa thức bậc 1.*
Mệnh đề 3
— Cho E là một mở rộng của K được chứa trong . Khi đó các điều kiện sau là tương đương: a) E là một mở rộng quasi-Galois của K. b) Với mỗi các phần tử liên hợp của trên K trong đều thuộc E. c) Mọi tự đẳng cấu trên K của đều ánh xạ trường E vào chính nó. d) Mọi đồng cấu trên K của E vào đều ánh xạ E vào chính nó. e) E là mở rộng tách trong của một họ các đa thức không hằng trong (, p. 24, Nhận xét 3).
Sự tương đương của c) và d) xuất phát từ thực tế rằng mọi K-đồng cấu của E vào đều được cảm sinh bởi một K-tự đẳng cấu của (V, p. 52, Mệnh đề 1).
Theo định nghĩa, một mở rộng quasi-Galois là trường phân rã của họ các đa thức cực tiểu (trên K) của các phần tử của nó, nên a) suy ra e). Dưới giả thiết e) cho là một tự đẳng cấu của ; với mỗi , hoán vị tập các nghiệm của và vì , ta có ; do đó e) suy ra c).
Định nghĩa các phần tử liên hợp cho thấy c) suy ra b). Cuối cùng giả sử rằng b) đúng; cho là một đa thức bất khả quy đơn thức trong có ít nhất một nghiệm trong E; vì là đóng đại số, tồn tại các phần tử của () sao cho và vì các là các liên hợp của x trên K (V, p. 53, Hệ quả 1), chúng thuộc E theo giả thiết. Vậy ta đã chứng minh rằng b) suy ra a).
Hệ quả 1
— Để một mở rộng E của K được chứa trong là quasi-Galois thì cần và đủ là nó đồng nhất với mọi liên hợp của nó trên K.
Điều này suy ra từ Mệnh đề 1, a) (V, p. 52) và tính tương đương của các điều kiện a) và c) của Mệnh đề 3.
Hệ quả 2
— Cho E và F là hai mở rộng của K sao cho . Nếu F là quasi-Galois trên K, thì nó là quasi-Galois trên E.
Ta có thể giả sử rằng . Cho là một E-tự đẳng cấu của . Vì là một K-tự đẳng cấu của và F là quasi-Galois trên K, ta có , do đó F là quasi-Galois trên E.
Hệ quả 3
— Cho N là một mở rộng quasi-Galois của K được chứa trong , và E là một mở rộng con của N. Cho là một đồng cấu K của E vào ; khi đó và tồn tại một K-tự đẳng cấu của N cảm sinh trên E.
Cho là một K-tự đẳng cấu của mở rộng (V, p. 52, Mệnh đề 1); vì N là quasi-Galois trên K, ta có , do đó và vì vậy cảm sinh một K-tự đẳng cấu của N.
Hệ quả 4
— Cho là một mở rộng của K và E, là hai mở rộng con của . Giả sử rằng E là quasi-Galois trên K và ; khi đó là quasi-Galois trên .
Cho là một họ các đa thức không hằng trong mà trường phân rã trên của chúng là . Khi đó hiển nhiên là trường phân rã của họ trên , nên nó là quasi-Galois trên .
Nhận xét 1
Cho là một mở rộng của và là một mở rộng trung gian của , và giả sử rằng là quasi-Galois trên . Ta hãy chứng minh rằng mọi -tự đẳng cấu của đều để bất biến. Thật vậy, lấy và là đa thức tối tiểu của trên . Vì là quasi-Galois trên , tồn tại sao cho ; ta có , do đó là một trong các và vì thế thuộc . Ta đã chứng minh , và giờ suy ra theo V, p. 52, Mệnh đề 1.
Nhận xét 2
Giả sử rằng là một mở rộng quasi-Galois của và là một mở rộng quasi-Galois của ; không phải lúc nào cũng quasi-Galois trên (V, p. 153, Bài tập 1). Lý do là như sau: cho là một -tự đẳng cấu của ; ta có , nhưng nếu là đa thức tối tiểu trên của một phần tử của , thì nó không nhất thiết bất biến dưới ; do đó không nhất thiết liên hợp với trên , và vì thế không nhất thiết thuộc . Khi đó và là hai mở rộng quasi-Galois phân biệt của đẳng cấu với nhau trên nhưng không đẳng cấu với nhau trên .
Nhận xét 3
Cho là một mở rộng đại số của và là hai phần tử của . Nếu tồn tại một -tự đẳng cấu của ánh xạ vào thì và có cùng đa thức tối tiểu trên và do đó liên hợp trên theo Mệnh đề 2 (V, p. 52). Chiều đảo lại đúng nếu là quasi-Galois, vì mọi -tự đẳng cấu của cảm sinh một -tự đẳng cấu của . Giả thiết rằng là quasi-Galois không phải là thừa như ví dụ sau đây cho thấy: \* cho và là trường của tất cả các số đại số; đặt . Có thể chỉ ra (V, p. 153, Ex. 2) rằng mọi tự đẳng cấu của đều là ánh xạ đồng nhất và rằng và là các phần tử của liên hợp trên . \
4. Mở rộng quasi-Galois được sinh bởi một tập hợp
Mệnh đề 4
— Cho là một họ các mở rộng quasi-Galois của được chứa trong . Cho và ; khi đó các mở rộng và của là quasi-Galois.
Cho là một -tự đẳng cấu của . Ta có với mọi , do đó ta thu được các đẳng thức và ; bây giờ mệnh đề suy ra từ Hệ quả 1 (V, p. 54).
Cho là một tập hợp các phần tử của , và cho là tập hợp các phần tử của là những phần tử liên hợp của các phần tử của ; nói cách khác, nếu là nhóm các -tự đẳng cấu của , ta có . Với mỗi ta có do đó . Vậy là một mở rộng quasi-Galois của chứa và hiển nhiên mọi mở rộng quasi-Galois của chứa đều chứa , suy ra . Ta sẽ nói rằng là mở rộng quasi-Galois được sinh bởi . Định nghĩa này áp dụng đặc biệt khi là một mở rộng của .
Mệnh đề sau suy ra trực tiếp từ các nhận xét trên.
Mệnh đề 5
— Cho là một mở rộng của được chứa trong và là mở rộng quasi-Galois được sinh bởi . Nếu là một tập con của sao cho thì , trong đó là tập hợp các phần tử của liên hợp với một phần tử của .
Hệ quả 1
— Nếu là một mở rộng bậc hữu hạn của , thì mở rộng quasi-Galois của được sinh bởi có bậc hữu hạn trên . Thật vậy, ta có trong đó là hữu hạn, do đó tập gồm các phần tử liên hợp của các phần tử của là hữu hạn, suy ra hệ quả theo Đl. 2 (V, p. 18).
Hệ quả 2
— Mọi mở rộng quasi-Galois của đều là hợp của các mở rộng con quasi-Galois của có bậc hữu hạn trên . Lấy và đặt là mở rộng quasi-Galois của được sinh bởi . Vì có bậc hữu hạn trên , nên cũng vậy (Hệ quả 1) và ta có .
Bài tập
Xem các bài tập cho § 9.